Jaan Kross

Jaan Kross

“İdealizm tutkusunun, Napolyon Savaşları sonrası Rus İmparatorluğu’nda geçen bu sürükleyici romanı, Jaan Kross’un dünya çapında bir romancı olduğunu gösterdi… Zamana uymayan, neredeyse unutulmuş bir ahlaki güzellik, modern ve iyi niyetli tavizlerin gücüyle boğuşuyor.” - Lesley Chamberlain, The Times

Doğum: 19 Şubat 1920, Tallinn.

Eğitim: Jakob Westholm Lisesi; Tartu Üniversitesi.

Kariyer: Tartu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Görevlisi.

Türkçeye Tercüme Edilmiş Kitabı: 2017 Çarın Delisi.

Ödüller: 1989 En İyi Yabancı Kitap Ödülü (Fransa); 1990 Fahri Doktora, Helsinki Üniversitesi; Uluslararası Af Örgütü Altın Alev Ödülü; 1991 Nobel Edebiyat Ödülü için kısa listeye alındı.

Hayatının İlk Yılları

Estonya, Tallinn'de doğdu, Jakob Westholm Lisesi'nde öğrenim görüp, ardından Tartu Üniversitesi'ne girdi (1938–1945) ve Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu. Orada 1946'ya kadar öğretim görevlisi olarak ve tekrar 1998 yılında Edebiyat ve Beşeri Bilimler Profesörü olarak eğitim verdi.

Tanınma ve tercüme

Kross bugüne kadar en çok çevirisi yapılan, ulusal ve uluslararası tanınırlığı en çok olan Eston yazardır. 1990'ların başında Nobel Edebiyat Ödülü'ne birkaç kez aday gösterildi ve Estonya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti halk yazarı olarak seçildi (1985); Estonya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Devlet Ödülü'nü aldı (1977). En yüksek Estonya rütbesi ve en yüksek Alman rütbelerinden biri de dahil olmak üzere, çeşitli fahri doktorluklar ve uluslararası madalyaların sahibi oldu. 1999'da, Baltık Meclisi Edebiyat Ödülü'ne layık görüldü.

1990'da Kross Uluslararası Af Örgütü Altın Alev Ödülünü kazandı.

Kross'un sahip olduğu statü ve önde gelen Eston bir yazar olarak görülmesi sebebiyle, eserleri başta Fince, İsveççe, Rusça, Almanca ve Letonca olmak üzere pek çok dile çevrildi. Bunun sebebi hem coğrafi yakınlık hem de sahip olunan ortak geçmiştir (Estonya 17. yüzyılda bir İsveç sömürgesiydi, yüzlerce yıldır Eston toplumunun üst tabakasının konuştuğu dil ise Almanca idi – Hansa Birliği). Kross'un İngilizce tercüme şeklinde yayımlanan beş kitabı bulunmaktadır. Sovyet döneminde (yani 1944–1991 yılları arasında) bir dizi kısa roman, kısa hikâye ve kısa öykü İngilizce tercümesi ile basılarak Sovyetler Birliği'nde yayımlanmıştır.

Aile üyelerinin ana dili gibi Almanca konuşması sebebiyle, Kross'un Almancayı çok erken yaşta konuşuyor olduğu dikkate alınmalıdır. Özellikle Kross'un annesi bu dile çok hakimdi. Bununla birlikte, Gulag'da tutukluyken  Rusça'yı da yaşayarak öğrenmiştir. Ayrıca İsveççe hakkında da biraz bilgi sahibiydi ve Christian Steen'in (sürgündeki Eston roman yazarı Karl Ristikivi'nin takma adı) bir polisiye romanını İsveççe'den tercüme etti. Ayrıca Pierre-Jean de Béranger, Honoré de Balzac ve Paul Éluard'ın eserlerini Fransızca'dan; Bertolt Brecht ve Rolf Hochhuth'ın eserlerini Almanca'dan; Ivan Goncharov ve David Samoilov'un eserlerini Rusça'dan ve Alice in Wonderland, Macbethand Othello gibi eserleri ise İngilizce'den tercüme etmiştir.

İçerik ve tarz

Kross'un romanları ve öyküleri genel olarak tarihidir; tarihi roman türünün önemli ölçüde yenilenmesini sağlayan kişi olarak da bilinir. Eserlerinin çoğu Estonya'da geçer ve genellikle Estonlar, Baltık Almanları ve Ruslar arasındaki ilişkiyi ele alır. Çarın Delisi, Kross'un en iyi romanı olarak kabul edilmiştir.

Kross'un romanlarının bir diğer özelliği ise, çeşitli tarihsel dönemler ile günümüz arasında, bazen açık ancak genelde gizli olan bir mukayesedir. Bu, Kross'un yazarlık hayatının büyük bölümünde sansür, yurtdışına özgürce seyahat edememe, tüketim malları kıtlığı ve muhbirlerin keskin bakışları da dahil olmak üzere hayatın realitesinden oluşuyordu. Kross, Sovyet yetkililerinin kabul edebileceği şeylerin sınırı içerisinde kalma konusunda her zaman çok becerikli davranmıştı.

Türkçe çevirisi mevcut olan eserin kısa özeti

Çarın Delisi (Estonca: Keisri Hull, 1978; Türkçe: 2017). Roman, nispeten liberal olan Rus Çarı I. Aleksandr’ın yaveri olan bir Baltık-Alman asilzadesi Timotheus von Bock'un (Timo) (1787–1836) hayatına dayanmaktadır. Von Bock, Çar'ın, zengin arazi sahipleri tarafından getirilen ve neredeyse köle gibi satılan insanlardan oluşan köylü sınıfları gibi ortaçağ köylülerinin özgürlüğüne kavuşturulması fikrine dikkatini çekmek istemektedir. Ancak bu durum Çar için çok gelmiş ve 1818'de Timo, Çar'ın isteği üzerine tutuklanarak Schlüssleburg'daki bir hapishanede tutulmuştur. Bir sonraki Çar tahta çıktığında Timo serbest bırakıldı.

Vefat

Jaan Kross 27 Aralık 2007 tarihinde 87 yaşında Tallinn'de vefat etti. Önceki  Estonya Cumhurbaşkanı Toomas Hendrik Ilves (2006 – 2016), Kross'tan "Estonya dilinin ve kültürünün muhafızı" olarak övgüyle söz etmiştir.

  • " O, insanların hevesini canlı tutan ve bizi Estonya'nın bağımsızlığını kazanma fırsatını yakalamaya hazırlayanlardan biriydi." — Toomas Hendrik Ilves
yukarı çık